Newsletter

Jeśli chcesz być na bieżąco z nowościami na stronie dodaj swój e-mail:

Ekspert radzi

ABC alergii, nie tylko wiosennych

Lek. med. Dorota Moroz - Ładniak Ekspert radzi

Mówi się, że wszyscy kochamy wiosnę. Jest jednak grupa osób, które wcale na nią nie czekają. Chodzi o osoby dotknięte alergiami, które o tej porze roku potrafią szczególnie dokuczyć.

Alergia jest nadmierną i niewłaściwą odpowiedzią naszego układu immunologicznego, czyli odpornościowego, na różne czynniki środowiskowe. Objawia się jako nadwrażliwość na czynniki określane jako alergeny. Alergeny, na które reaguje organizm, same w sobie nie są szkodliwe, jednak u osób nadwrażliwych, predysponowanych do alergii – układ odpornościowy traktuje je jako substancje wrogie, co skutkuje wywołaniem objawów chorobowych.

zdjęcie: Fotolia

 Alergia jest chorobą i może obejmować wszystkie narządy stykające się ze środowiskiem zewnętrznym takie, jak: nos, krtań, oskrzela, skóra, spojówki oczu, uszy oraz przewód pokarmowy. Może występować od urodzenia lub pojawić się w dowolnym momencie życia, zarówno u dziecka jak i u osoby dorosłej.

OBJAWY ALERGII

W zależności od rodzaju alergenu oraz drogi jego wniknięcia do organizmu u osoby uczulonej mogą wystąpić takie objawy jak:

  • kichanie, często wielokrotne, po kilka lub kilkanaście razy, określane jako kichanie salwami,
  • katar, najczęściej pod postacią wodnistej wydzieliny z nosa,
  • świąd i upośledzenie drożności nosa,
  • zaczerwienienie spojówek, obrzęk powiek,
  • łzawienie i świąd oczu,
  • kaszel, czasem świszczący oddech, duszność, napad astmy,
  • świąd skóry, czasem pokrzywka na skórze,
  • ból brzucha, biegunka, czasem nudności czy wymioty.

Reakcja alergiczna może być uogólniona lub miejscowa (lokalna) – gdy jest ograniczona do narządu lub układu, przez który alergen wniknął do organizmu (skóra, błony śluzowe układu oddechowego lub przewodu pokarmowego).

Objawy alergiczne mogą być bardzo zróżnicowane pod względem tego, jak szybko wystąpiły od czasu kontaktu z alergenem, a ich nasilenie jest często zależne od stężenia alergenów. W skrajnych przypadkach reakcją organizmu na alergeny może być wstrząs anafilaktyczny, który jest bezpośrednim stanem zagrożenia życia.

Reakcje alergiczne występują bardzo często – prawie u każdego człowieka w ciągu jego życia obserwuje się jakieś odczyny alergiczne. Stwierdza się je najczęściej u ludzi młodych, w krajach rozwiniętych – wśród mieszkańców miast. Badania epidemiologiczne dowodzą, że częstość chorób alergicznych jest różna w zależności od szerokości geograficznej. Zależy ona także od stopnia rozwoju danego społeczeństwa oraz od zwyczajów kulturowych.

ALERGICZNY NIEŻYT NOSA

Najczęściej występującym problemem alergicznym, dotykającym chorych na wiosnę jest alergiczny nieżyt nosa powszechnie określany jako katar sienny lub pyłkowica. Jest to zapalenie błony śluzowej nosa, wywołane reakcją na różnego rodzaju alergeny. Szacuje się, że objawy alergicznego nieżytu nosa występują u około 10–30% populacji, a w Polsce na alergiczny nieżyt nosa cierpi około 20–25% osób.

Ze względu na czas trwania objawów i rodzaj alergenów wywołujących objawy, można go podzielić na sezonowy, czyli taki, który wywoływany jest przez alergeny występujące sezonowo, oraz całoroczny, czyli taki, który wywołany jest przez alergenny występujące przez cały rok. Główne objawy alergicznego nieżytu nosa to: wyciek wodnistej wydzieliny, uczucie blokady nosa, świąd i kichanie, często wspomniane już kichanie salwami. Rozpoznawany jest głównie na podstawie typowych objawów.

Znaczenie pomocnicze w diagnostyce nieżytu mają dodatnie wyniki testów alergicznych skórnych z alergenami wziewnymi, bądź zwiększenie stężenia w surowicy swoistych przeciwciał w klasie IgE.

Czasem stosuje się także donosową próbę prowokacyjną lub oznaczenie cytologii nosa, gdzie określa się obecność komórek występujących w przypadku alergii. Można także wykonać rynoskopię, czyli oglądanie bezpośrednie śluzówki nosa, kiedy to uwidacznia się obrzęk i zmiana zabarwienia śluzówki, a czasem wręcz polipy nosa. Pomimo tego, że objawy w przypadku alergicznego nieżytu nosa dotyczą głównie nosa, to uważany jest on za chorobę ogólnoustrojową. Wynika to z faktu, że istotnie pogarsza jakość życia chorych, zmniejsza zdolność do pracy i nauki.

  • Czynnikami wywołującymi alergiczny nieżyt nosa są różnego rodzaju substancje uczulające (alergeny), które można podzielić na:
  • alergeny wziewne, takie jak: pyłki roślin ( drzew, traw, zbóż i chwastów), roztocza kurzu domowego,naskórek, sierść i wydzieliny (np. ślina, mocz ) zwierząt domowych, grzyby, zanieczyszczenia powietrza (smog),
  • alergeny pokarmowe
  • alergeny pochodzące ze związków chemicznych, np. formaldehyd.
zdjęcie: Fotolia

ALERGENY PYŁKOWE

Wiosną nabierają szczególnego znaczenia. Jest to głównie grupa białek, znajdujących się w zarodnikach męskich, zwanych pyłkami. Ze względu na swoją wielkości ich penetracja w drogach oddechowych jest ograniczona głównie do górnego odcinka.

Atakują również spojówki i mogą dawać objawy alergicznego wyprysku na skórze. Uczulenie na pyłki roślin może przebiegać bardzo różnorodnie – od prostej nadwrażliwości na jeden z gatunków popularnie pylących roślin, przez złożone uczulenie na wiele pyłków różnych roślin.

Aby pyłki roślin mogły być brane pod uwagę jako alergeny, muszą spełniać pewne kryteria:

  • muszą być wiatropylne (nie obserwujemy alergii na pyłki drzew owocowych, roznoszonych przez owady – są duże i ciężkie),
  • muszą występować na danym terenie,
  • muszą mieć istotną siłę, potrzebną do uczulenia i do wywołania reakcji zapalnej; różne pyłki mają różną siłę oddziaływania np. pyłki brzozy są silnymi alergenami w porównaniu do pyłku sosny,
  • musi być ich odpowiednia ilość czyli stężenie w powietrzu.

Sezonowość pylenia poszczególnych gatunków drzew, traw i chwastów jest istotna dla chorego, ponieważ objawy występują tylko w okresie, gdy pyłek danej rośliny występuje w atmosferze, a nasilenie objawów jest ściśle zależne od stopnia ekspozycji.

Popularne kalendarze pylenia, ze względu na różnorodność klimatyczną stanowią jedynie wzorzec orientacyjny, głównie w powodu dużych różnic klimatycznych w następujących po sobie sezonach. Idealną sytuacją jest śledzenie przez chorego komunikatów pylenia. Teoretycznie obszar Polski można podzielić na cztery strefy pylenia, pojawianie się poszczególnych pyłków występuje z 2–3 tygodniowym przesunięciem.

Pylenie rozpoczyna się od drzew, które pylą najwcześniej, bo już od lutego, poprzez trawy i zboża pylące na przełomie maja, po chwasty, pylące latem i utrzymujące swą aktywność pyłkową do września.

Pierwsze objawy chorobowe u osób uczulonych na alergeny pyłku traw pojawiają się przy ekspozycji na stężenie ok. 20 ziaren pyłku w 1 m3 powietrza, a przy stężeniu 50 ziaren/m3 pyłku traw – występują objawy u wszystkich chorych.

Objawy chorobowe u osób uczulonych na pyłki drzew występują przy ekspozycji na wyższe stężenia pyłku, zwykle jest to ok. 80 ziaren/1m3. Informacje dotyczące okresów pylenia roślin nie tylko ułatwiają diagnostykę (na podstawie wywiadu i danych o stężeniu pyłku łatwiej jest postawić wstępną diagnozę), ale także ułatwiają skuteczne leczenie. Część leków powinna być bowiem stosowana na 10 do 14 dni przed wystąpieniem okresu pylenia.

Stwierdzono jednoznacznie, że rozpoczęcie leczenia niejako profilaktycznie, jeszcze przed wystąpieniem objawów sezonowej alergii, o wiele bardziej łagodzi przebieg choroby niż rozpoczęcie leczenia w okresie objawowym.

Ważną informacją dotyczącą pylenia jest fakt wielu krzyżowych reakcji pomiędzy pyłkami różnych gatunków roślin. Zjawisko reakcji krzyżowych na różne alergeny występuje wtedy, gdy przeciwciała wytworzone pierwotnie dla jednego alergenu, np. pyłku roślin, wiążą się lub rozpoznają podobne białko pochodzące z innego źródła, np. pyłku trawy.

Okresy pylenia poszczególnych roślin nie są długie i trwają najczęściej 1–3 tygodnie. Jednak uwzględniając fakt, iż istnieją reakcje krzyżowe, okresy objawów chorobowych mogą trwać znacznie dłużej, przez okres ok. 2 do 3 miesięcy.

ŁAGODZENIE OBJAWÓW ALERGII

Pierwszy krok w leczeniu chorób alergicznych układu oddechowego polega na unikaniu alergenów, na które pacjent jest uczulony. Pełne odizolowanie się od pyłków roślinnych jest niemal niemożliwe. Istnieją jednak sposoby ograniczenia ekspozycji w otoczeniu chorego.

Jedną z możliwości unikania alergenów sezonowych jest pozostanie w domu i ograniczenie aktywności fizycznej na zewnątrz w czasie utrzymywania się wysokiego stężenia pyłku w powietrzu. Różne rośliny mają określone pory pylenia, najczęściej dwie. Jedna rozpoczyna się we wczesnych godzinach rannych, druga przypada na okres popołudniowy.

Konieczne może być spanie przy zamkniętym oknie, aby uniknąć kontaktu z pyłkami porannego wyrzutu. Należy unikać porannego biegania, spacerów oraz innych form aktywności w porze popołudniowej. Pomieszczenia domowe przy ograniczonej wentylacji stanowią pewne schronienie. Stąd w okresach najintensywniejszego pylenia zaleca się chorym przebywanie w pomieszczeniach zamkniętych.

Spacery zalecane są po deszczu, który oczyszcza powietrze z unoszących się w nim pyłków. Osobom uczulonym jedynie na niektóre gatunki roślin można zaproponować w newralgicznym okresie wyjazd do strefy wolnej od alergenów. Takie omijanie okresów pylenia jest możliwe, jeśli porównamy je dla danych gatunków roślin w różnych rejonach. Przy bardzo nasilonych objawach alergii można stosować specjalistyczne filtry o odpowiednio dobranych sitach, zatrzymujących cząsteczki alergenów.

W leczeniu kataru siennego stosuje się wiele leków w formie aerozoli do nosa, syropów, tabletek, kropli czy zastrzyków. Są to leki przeciwobrzękowe, przeciwzapalne, przeciwhistaminowe, glikosterydy i inne. Środki przeciwobrzękowe działają miejscowo bezpośrednio na naczynia krwionośne śluzówki nosa, zmniejszając w ten sposób obrzęk śluzówki nosa i ilość wydzieliny wodnistej. Zaleca się jednak stosowanie ich przez krótki czas w celu odblokowania nosa, tak by było możliwe donosowe podanie innych leków, takich jak: glikosterydy czy środki przeciwhistaminowe.

ASTMA – CHOROBA PRZEWLEKŁA

Z alergicznym nieżytem często związana jest inna choroba – astma. Ocenia się, że ok. 40%, chorujących na alergiczny nieżyt nosa cierpi także na astmę, zaś 90% pacjentów z astmą ma alergiczny nieżyt nosa.

Nieżyt na wiele lat poprzedza wystąpienie astmy i z tego względu uważany jest za bezpośredni czynnik ryzyka jej rozwoju. Astma jest chorobą przewlekłą, charakteryzującą się napadami kaszlu oraz utrudnionym, głośnym oddychaniem, wynikającym ze zwężenia dróg oddechowych.

Objawy mogą ustąpić samoistnie lub pod wpływem leków. Wiodącym objawem jest napadowa duszność w różnych sytuacjach, ale najczęściej po ekspozycji na czynniki drażniące (dym papierosowy, smog) lub alergeny, po wysiłku fizycznym, podczas oddychania zimnym powietrzem lub w nocy, ale także przy silnych emocjach.

Astma to przewlekłe zapalenie dróg oddechowych, którego pojawienie się i stopień nasilenia mają charakter zmienny. Ze względu na przewlekłość astmy, do osiągnięcia sukcesu terapeutycznego, a tym samym stanu normalnego funkcjonowania chorego potrzebna jest dobra, długofalowa współpraca między chorym a lekarzem.

ZAPALENIE SPOJÓWEK

Najczęstszą postacią alergii oczu jest sezonowe, alergiczne zapalenie spojówek. Sezonowo lub okresowo dotyczy ok. 20% populacji. Chorują na nią przeważnie dzieci i młodzież, ale zapalenie może pojawiać się już u niemowląt.

Często o 2–3 lata poprzedza wystąpienie sezonowego alergicznego nieżytu nosa, któremu bardzo często towarzyszy. Z sezonowym zapaleniem spojówek może też współwystępować astma. Objawy alergicznego zapalenia spojówek to: świąd, zaczerwienienie i łzawienie oczu, ale także śluzowa wydzielina w kącikach oczu, czy też obrzęk spojówki oczu oraz cienie alergiczne, czyli przebarwienie skóry pod oczami. Objawy powtarzają się sezonowo w okresie pylenia, uczulających roślin, dotyczą zwykle obojga oczu, choć zmiany mogą być obecne w różnym nasileniu.

ZMIANY SKÓRNE

Wiosną mogą niekiedy pojawić się alergiczne zmiany na skórze, wywołane ekspozycją na promienie słoneczne (fotodermatoza). Światło słoneczne aktywuje czynnik fotouczulający, który – łącząc się z białkami skóry – pobudza układ immunologiczny i, w konsekwencji, u niektórych osób, prowadzi do rozwoju zmian na skórze.

UŻĄDLENIA OWADÓW

Każde użądlenie powoduje różnie wyrażoną reakcję w miejscu użądlenia. Jest to typowa reakcja toksyczna, powstała w wyniku działania toksyn, zawartych w jadach owadów. Zwykle dość szybko mija bez pozostawienia śladu.

Może mieć jednak poważniejsze konsekwencje, gdy:

  • doszło do użądlenia przez wiele owadów, a więc gdy dawka jadu, który się dostał do organizmu, jest duża,
  • jad owada zawierał dużo aktywnych składników toksycznych (aktywność jadu),
  • użądlenie dotyczyło takiego miejsca, z którego wchłanianie jadu jest bardzo szybkie.

Typowa reakcja miejscowa po użądleniu to odczyn pod postacią bolesnego obrzęku i zaczerwienienia o średnicy poniżej 10 cm, utrzymującego się przez ok. 24 godziny. Reakcja ogólna pod postacią pokrzywki, obrzęków, napadu astmy, spadku ciśnienia tętniczego krwi, utraty świadomości i wstrząsu zdarza się u ok.

1–2% osób, ale w takiej sytuacji tło alergiczne jest praktycznie pewne. Znamy około miliona gatunków owadów, jednak tylko nieliczne z nich wywołują reakcje alergiczne u ludzi.

Najczęściej reakcje alergiczne występują po użądleniu pszczoły, osy, trzmiela, szerszenia i mrówki czerwonej. Pszczoły i trzmiele żądlą jedynie, gdy są podrażnione. Żądło pszczoły, zawierające niewielki pęcherzyk jadu, pozostaje w miejscu użądlenia. Jad uwalnia się powoli, wywołując objawy miejscowe lub ogólne. Dlatego zaleca się jak najszybsze usunięcie żądła.

Reakcje alergiczne na jad pszczoły występują zwykle po uprzednich ukąszeniach. Jad pszczół i os działa najsilniej na wiosnę. W odróżnieniu od pszczół, osy i szerszenie nie pozastawiają żądła w skórze i dlatego mogą żądlić kilkakrotnie. Owady te są często agresywne i atakują nawet, gdy nie są drażnione, szczególnie późnym latem i jesienią. Jad os i szerszeni zawiera substancje aktywne chemicznie, więc wywołuje cięższe odczyny alergiczne. Odczyn alergiczny na jad osy może wystąpić już po pierwszym ukąszeniu. Wyjątkowo rzadko obserwuje się odczyny alergiczne na jad komarów, meszek i kleszczy.

Zasady profilaktyki alergii na jady owadów opierają się na:

  • unikaniu użądleń – nie należy podchodzić do gniazd i uli, ruszać się gwałtownie w obecności owada, machać rękoma, nie należy też stosować kosmetyków mocno pachnących, trzeba uważać podczas jedzenie i picia zwłaszcza słodkich produktów na świeżym powietrzu,
  • bezpośrednio po użądleniu należy usunąć żądło, w celu zmniejszenia bólu i obrzęku można położyć chłodny okład na miejsce użądlenia, trzeba odkazić to miejsce, nie należy go drapać i uciskać, wskazane jest zaprzestanie wysiłku fizycznego,
  • należy zaopatrzyć pacjenta w pakiet niezbędnych leków – adrenalina w autostrzykawce, czyli tak przygotowana, by sam poszkodowany mógł jej użyć, doustny lek przeciwhistaminowy, glikosteryd doustny,
  • przy ciężkich reakcjach alergicznych na jad owadów i dużym ryzyku ekspozycji stosuje się odczulanie.

Należy pamiętać, że alergie dokuczliwe w dzieciństwie mogą złagodnieć w okresie dojrzewania. Jednak bywa też odwrotnie – objawy choroby nasilają się z wiekiem. Nawet jeśli uda się złagodzić objawy alergii, ona istnieje i trzeba ją cały czas kontrolować. Nieleczona może przeistoczyć się w inną postać uczulenia.

Trzeba pamiętać, że alergikiem pozostaje się na całe życia. Cały czas zatem należy obserwować swoje reakcje. Pamiętajmy, że nie ma alergii bez alergenu! Tym samym, jednym z ważniejszych działań profilaktycznych i leczniczych pozostaje unikanie substancji uczulających. Dzięki temu można znacznie zredukować nasilenie przykrych objawów chorobowych i zmniejszyć ryzyko powikłań. Nie jest to łatwe zadanie, stąd tak ważne jest przestrzeganie wszystkich zaleceń lekarskich dotyczących objawowego i przyczynowego leczenia alergii.

GDY JESTEŚ UCZULONY NA JADY OWADÓW:

  • unikaj nagłych ruchów i silnych substancji zapachowych
  • uważaj, zjadając słodkie, soczyste owoce na otwartej przestrzeni
  • jeśli żądło pozostało w skórze, natychmiast je usuń, na użądlone miejsce połóż zimny okład
  • przygotuj odpowiednie leki, w razie konieczności zastosuj je (strzykawka do samodzielnego podawania adrenaliny, leki przeciwhistaminowe, glikosterydy)
  • zachowaj ostrożność przy pracy w ogrodzie, chroń odsłonięte części ciała, nie spaceruj boso po trawie, nie ubieraj się w jaskrawe, szerokie ubrania
  • zamykaj kubły ze śmieciami, zamykaj okna w sypialni w ciągu dnia lub załóż siatkę przeciw owadom.



GDY JESTEŚ UCZULONY NA PYŁKI ROŚLIN:

  • sprawdzaj informacje o aktualnym i prognozowanym stężeniu pyłku uczulającej rośliny. Gdy jest ono wysokie:
  • spędzaj czas w pomieszczeniach zamkniętych, zamykaj okna w godzinach największego pylenia, najczęściej rano i popołudniu
  • unikaj zajęć na świeżym powietrzu
  • podróżując samochodem, zamykaj okna
  • wychodząc z domu, załóż ciemne okulary, aby ochronić oczy przed kontaktem z pyłkami
  • po powrocie do domu zmień ubranie, umyj ręce i twarz, aby usunąć osadzone pyłki
  • na dłuższe spacery wybieraj się po deszczu, gdy stężenie pyłku jest najniższe
  • wakacje spędzaj tam, gdzie nie ma uczulających pyłków.

 

 

 

 















            

Zobacz też:

Zadaj pytanie

Masz pytanie, ale nie znalazłeś odpowiedzi? Zadaj je jednemu z naszych ekspertów.

Nasi Eksperci

Magazyn dziecko - najlepsza inwestycja